Pieter Riem, van een wees uit de goudkust van Afrika naar schoenmaker in Harlingen

Een traumatische reis in de kindertijd

Op 3 november 1764 vond er een noodlottig ongeval plaats aan boord van het schip ‘De Guinesche Welvaert’: Christiaan Riem uit Bolswieler (het hedendaagse Bollschweil, nabij Straatsburg) kwam te overlijden.[1] Hij werkte voor de West-Indische Compagnie als soldaat en plantagehouder, en was op reis naar de lage landen na een langere periode van verblijf aan de goudkust in Afrika.[2] Wat dit verhaal nog treuriger maakt, is dat hij aan boord een jonge zoon achterliet: Pieter Christiaans Riem, wiens moeder al overleden was en beschreven wordt als ‘Heidinne op de kust van Guinée’.[3] Pieter was dus waarschijnlijk van kleur, wees, en als kind op een schip onderweg naar Amsterdam. Om de omstandigheden nog maar eens te verergeren strandt het schip een paar dagen na de dood van Christiaan Riem voor de kust bij Zandvoort, wat een hachelijke situatie, enkele overlijdensgevallen en vertraging oplevert.[4] Het is moeilijk voor te stellen hoe Pieter Riem zich gevoeld moet hebben. Een kind, wees geworden en op weg naar een onbekende stad op een schip wat bijna vergaat voor de kust. Hoe gaat het verder met Pieter Riem?

De doodsoorzaak van Christiaan Riem is onbekend, maar we weten dat hij de tijd heeft gehad om zijn testament aan boord vast te stellen.[5] Hierin wordt vastgesteld dat ene Aggie Pieters van Sexbierum de voogd van Pieter Riem zal worden. Jan Jacob van Beaumont zal de gelden van Christiaan beheren, investeren en een kistje met goud bewaren voor Pieter. Zo lijkt de erfenis van Christiaan goed geregeld, en kan Pieter door zijn voogd opgevoed worden. Als een vrije jongen, wat niet vanzelfsprekend was voor mensen van kleur in de lage landen. De afkomst van zijn vader, een witte plantagehouder, lijkt doorslaggevend voor zijn positie als kind in de maatschappij.

Opvoeding in Harlingen; een misdragende voogd

Pieter belandt in Harlingen, en wordt op 6 juni 1766 in het bijzijn van zijn voogd gedoopt in de Evangelisch-Lutherse kerk; de kerk van zijn vader.[6] Het is opvallend hoe uitgebreid het verhaal van Pieter in het doopboek gedocumenteerd staat (zie foto hieronder). Dit was geen alledaagse doop, en de levensweg van de toendertijd achtjarige Pieter is nauwkeurig opgeschreven. Waarschijnlijk groeit Pieter in Harlingen op door de wortels van zijn voogd: Aggie Pieters van Sexbierum, een Friese man. Hoe mooi zou het zijn geweest als de opvoeding van Pieter Riem een rustige was, na zijn turbulente peutertijd. Helaas was dit niet het geval, zoals de Amsterdamse notariële documenten ons vertellen.

Aggie Pieters krijgt zo nu en dan geld uitgekeerd van Jan Jacob van Beaumont om de opvoeding te bekostigen. Aggie Pieters besteedt dit geld echter voor zijn eigen gewin, en verwaarloost daarbij de opvoeding van Pieter Riem.[7] Nadat deze gang van zaken onder de aandacht van het gerecht in Amsterdam is gekomen wordt in 1773 de voogdij overgeheveld van Aggie naar de beheerder van het geld: Jan Jacob van Beaumont.[8] Geen vlekkeloze gang van zaken, die ongetwijfeld zijn weerslag heeft gehad op Pieter. Meer details over de opvoeding van Pieter kennen we niet, maar zijn begin van volwassenheid is bekend: Op zijn 21e, in 1779, trouwt hij met Gerritje Lases, en een jaar later verzoekt hij de notariële instanties te Amsterdam om zijn voogdij op te heffen en de gespaarde gelden uit het testament van zijn vader uit te keren.[9] De notariële archieven vermelden dat dit gedaan wordt, en er een flinke som betaald wordt na dit belegd te hebben. Zo is Pieter Riem volwassen, getrouwd en heeft hij het bedrag uit het testament van zijn vader.

Pieter als volwassene: een uniek verhaal als vrije man van kleur

Het leven van Pieter gaat op volwassen leeftijd voorspoediger dan als kind. Hij wordt schoenmaker en krijgt zes kinderen, die hij ook laat dopen.[10] Hij sterft vroeg: op 50-jarige leeftijd in Harlingen, in 1808.[11] Zo eindigt een bijzonder leven: van de goudkust van Afrika, als kind van een plantagehouder en een vrouw die slechts beschreven staat als ‘heidinne’, via een tumultueuze reis naar Harlingen, waar hij als volwassene een vrij leven zal leiden. Door het verhaal van Pieter Christiaans Riem te vertellen, leren we een uniek verhaal kennen. Als man van kleur is hij gedoopt, vrij, getrouwd en krijgt hij kinderen die hij op zijn beurt ook weer doopt. Dit kwam niet vaak voor in de lage landen van de 18e eeuw: hoe anders is zijn verhaal vergeleken met dat van naamgenoot Pieter Fortunus of dat van Duren, zoals beschreven in de andere verhalen in deze collectie.[12] Een deels witte afkomst aan vaders kant geeft Pieter Riem toegang tot de Friese samenleving, waarmee hij als uitzondering een voorbeeld is van de raciaal gebaseerde behandeling van mensen van kleur in de lage landen van enkele eeuwen geleden.

Geschreven door Rens van Bruggen, student van de bachelorstudie Comparative European History aan de Radboud Universiteit te Nijmegen. Verbonden aan de PThU en het project ‘Vergeten Dopen’ via een onderzoeksstage.


[1] Gemeente Amsterdam Stadsarchief, Notariële archieven archiefnummer 5075, inventarisnummer 12459, aktenummer 75822, folionummer 411.

[2] Nationaal Archief, Archiefnummer 1.05.01.02 Inventaris van het archief van de Tweede West-Indische Compagnie (WIC), (1624) 1674-1791 (1800), Inventarisnummer III.D.3.1 Ingekomen stukken van de kust van Guinea, Aktenummer 963 1762 jan. 1 – 1762 dec. 31, Folionummer 333. Nationaal Archief, Archiefnummer 1.05.01.02 Inventaris van het archief van de Tweede West-Indische Compagnie (WIC), (1624) 1674-1791 (1800), Inventarisnummer III.D.3.1 Ingekomen stukken van de kust van Guinea, Aktenummer 965 1764 jan. 1 – 1764 dec. 31, Folionummer 416.

[3] FamilySearch: Evangelisch Luthers, Harlingen, Dopen 1730-1812 Trouwen 1796-1810, folionummer 10; Nederlands Rijksarchiefdienst, Den Haag (Netherlands National Archives, The Hague). Gemeente Amsterdam Stadsarchief, Notariële archieven archiefnummer 5075, inventarisnummer 12459, aktenummer 75822, folionummer 411.

[4] Gemeente Amsterdam Stadsarchief, Notariële archieven, archiefnummer 5075, inventarisnummer 11175, aktenummer 317776, folionummer 470-475.

[5] Gemeente Amsterdam Stadsarchief, Notariële archieven archiefnummer 5075, inventarisnummer 12459, aktenummer 75822, folionummer 411-412.

[6] Ibid. FamilySearch: Evangelisch Luthers, Harlingen, Dopen 1730-1812 Trouwen 1796-1810, folionummer 10; Nederlands Rijksarchiefdienst, Den Haag (Netherlands National Archives, The Hague).

[7] Gemeente Amsterdam Stadsarchief, Notariële archieven archiefnummer 5075, inventarisnummer 12459, aktenummer 75822, folionummer 412-413.

[8] Ibid, 413-414.

[9] Tresoar, Trouwregister Hervormde gemeente Harlingen, inventarisnummer 0335, Collectie doop-, trouw-, lidmaten- begraafboeken, archiefnummer 28. Gemeente Amsterdam Stadsarchief, Notariële archieven archiefnummer 5075, inventarisnummer 12459, aktenummer 75822, folionummer 415.

[10] GenealogieOnline: Stamboom Griffioen Jellema Friese Adel, Christiaan Christiaans Riem (Rehm) (1730-1746). (https://www.genealogieonline.nl/stamboom-griffioen-koster/I228332.php: 09-11-2026). Tresoar, Hypotheekboeken, inventarisnummer 322, Nedergerecht Harlingen, archiefnummer 13-16, folionummer 32.

[11] Ibid.

[12] https://vergetendopen.nl/category/doopverhalen/ (bezocht op 10-11-2026).

Deel je liefde
doopproject
doopproject
Artikelen: 5