Tot slaaf gemaakt of vrij: het lijkt een duidelijke, definitieve tweedeling. Toch was dit in de realiteit niet zo rechtlijnig als vaak gedacht wordt. Vrijheid en lijfeigenschap liepen vaak op ingewikkelde manieren door elkaar, waarna het aan de historicus is om een levensverhaal te reconstrueren. Het verhaal van Maarten Nicolaas Domingo (ook wel Mars van Ceijlon), een man die op 13 januari 1776 in de Kloosterkerk in Den Haag gedoopt werd, is complex en moeilijk te typeren.[1] Daarom is zijn levensweg een boeiende, één die het vraagt om verteld te worden.
Over het water naar zijn doop als tot slaafgemaakte
‘Mars van Ceijlon’ (het eiland Ceylon is het hedendaagse Sri Lanka) moet rond de veertien jaar zijn geweest toen hij in 1770 als tot slaafgemaakte jongen naar de Republiek der Nederlanden reisde.[2] Een lange reis, over water vanuit het hedendaagse Sri Lanka. Lieve Nicolaas Meijbaum was zijn eigenaar, een koopman met een grote naam in de Bataafse suikerindustrie en met veel gezag in de plaatselijke regeringsorganen.[3] Na zes jaren in de Nederlanden te zijn verbleven doet Mars belijdenis en wordt hij gedoopt in de Kloosterkerk in Den Haag, waar hij de naam Maarten Nicolaas Domingo krijgt. Lieve Nicolaas Meijbaum was zijn peet en naamgever van zijn middelste naam.[4] Maarten deed belijdenis; dit was vaak een zwaar proces, zeker voor iemand die, zoals in zijn doopbeschrijving staat, uit ‘het heidendom’ komt.[5] Het is moeilijk om voor te stellen hoe het geweest moet zijn voor Maarten. Als tiener in de Nederlanden komen wonen, belijdeniscatechisatie volgen en gedoopt worden; het moet de jonge Maarten veel hebben gedaan. Slavernij was verboden, maar toch is hij als tot slaafgemaakte jongen naar de Republiek gekomen. Was hij in die tijd dienstbode, kind aan huis bij Lieve Meijbaum, of toch op onofficiële wijze slaafgemaakte? De bronnen geven ons geen uitsluitsel, maar zeker is dat Maarten iets van sociale omgang buiten het huishouden van Meijbaum had. Hij kreeg immers onderwijs van ene dominee Heringa, en zal dus ook naar de kerk zijn gegaan alvorens gedoopt te worden.
Een leven als matroos: nu dan vrij?
De kwestie van de vrijheid van Maarten wordt niet minder ingewikkeld, hoe meer we over zijn leven te weten komen. Na zijn doop in 1776 vertrok Maarten met het schip de Overduin naar Batavia.[6] Niet als tot slaafgemaakte jongen, maar als matroos.[7] Dit betekent dat hij werd betaald, en onder zijn eigen naam vermeld staat in de VOC-archieven.[8] Niet geheel toevallig werkte Maarten op hetzelfde schip als waar de koopman Lieve Nicolaas Meijbaum op reisde als koopman.[9] Was hij intussen formeel vrijgemaakt door Meijbaum? Waren ze toch verbonden, en in wat voor relatie? Hielden ze contact? Dit zijn vragen die moeilijk te beantwoorden zijn. Het wilde geregeld voorkomen dat Afrikaanse of Aziatische mensen als matroos werkten, maar hun salaris naar een eigenaar ging; een soort wurgcontract.[10] Het kan zijn dat Maarten ook een dergelijk contract had, maar dit is allerminst zeker. Maarten Domingo kreeg in de jaren na zijn doop iets van autonomie en vrijheid, maar hoeveel is niet bekend.
Enkele jaren na de reis overleed Lieve Nicolaas Meijbaum, in 1782.[11] Tien jaren later blijkt Maarten nog steeds actief als matroos in Batavia.[12] Hij zal in de tussentijd een heel aantal reizen hebben gemaakt, en al reizend over het water veel van de wereld hebben gezien. Zo voer zijn levensweg vanuit Sri Lanka naar Den Haag, om van daar als matroos de oostelijke wereld rond te reizen. Het kan zijn dat hij na de dood van Meijbaum meer vrijheid kreeg. Hij was immers niet meer verbonden aan de man die hem als tot slaafgemaakte jongen naar de Nederlanden bracht en met hem reisde op zijn eerste reis als matroos. Maarten begon zijn leven onvrij, en zal zijn leven zijn geëindigd in meer vrijheid dan dat hij had. Toch is zijn vrijheid moeilijk te meten: is zijn functie als matroos genoeg om hem als een volledig vrij man te typeren?

Vrijheid als complexe realiteit
Het verhaal van Maarten Nicolaas Domingo is intrigerend, en laat een complexe realiteit zien waarin afhankelijkheid en vrijheid niet zo voor de hand liggend zijn als dat men zou denken. Na een tot slaafgemaakte jongen te zijn geweest in zijn tienerjaren, en met Lieve Nicolaas Meijbaum als eigenaar van Sri Lanka naar de Nederlanden te zijn gevaren is hij gedoopt in de Kloosterkerk in Den Haag. Na zijn doop in het water vervolgt zijn levensweg zich op de zee, als matroos. Een vrije positie, maar mogelijk niet zonder afhankelijkheid van zijn eigenaar in tienerjaren die hem vergezelt tijdens zijn eerste reis. Hierna heeft Maarten nog veel gereisd, mogelijkheid in minder grote afhankelijkheid van Meijbaum, die een aantal jaren na de doop van Maarten overleed. Het levensverhaal van Maarten Nicolaas Domingo doet ons nadenken: wanneer is een mens echt vrij?
Geschreven door Rens van Bruggen, student van de bachelorstudie Comparative European History aan de Radboud Universiteit te Nijmegen. Verbonden aan de PThU en het project ‘Vergeten Dopen’ via een onderzoeksstage.
[1] Haags Gemeentearchief, Doop-, trouw- en begraafboeken van ‘s-Gravenhage, Scheveningen en Loosduinen Archieftoegang 0377-01, Archiefnummer 177, Folionummer 380.
[2] Nationaal Archief, Inventaris van het archief van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC), 1602-1795 (1811) Archieftoegang 1.04.02, 1770 Archiefnummer 10887, Pagina 62, https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/@10887/file/NL-HaNA_1.04.02_10887_0062 (bezocht op 19-10-2026). De reis met het schip ‘Compagnies Welvaren’ staat ook geregistreerd, vertrek vanaf Batavia in 1769 en na een tussenstop bij de Kaap in 1770 aangekomen in Amsterdam in 1770. VOCsite, Schepen, Compagnies Welvaren (1764), in 1779 hernoemd in Wakkerheid, https://www.vocsite.nl/schepen/11160/ (bezocht op 19-10-2026).
[3] Open Archieven: Nationaal Archief/Rijksarchief Zuid-Holland, Inventaris van het archief van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC), 1602-1795 (1811) Archieftoegang1.04.02, Kamer Zeeland, INGEKOMEN STUKKEN VAN DE RAAD VAN JUSTITIE IN BATAVIA BIJ DE HEREN XVII EN DE KAMER ZEELAND, Kopie-civiele rollen van de Raad van Justitie in Batavia, 1766 sep. 3-1767 aug. 26 Inventarisnummer 9273, Pagina 389, https://www.openarchieven.nl/transcripties/toon/NL-HaNA_1.04.02_9273_0389?q=Meybaum (bezocht op 13-10-2026).
Open Archieven: Nationaal Archief/Rijksarchief Zuid-Holland: Inventaris van het archief van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC), 1602-1795 (1811) Archieftoegang 1.04.02, Heren Zeventien en kamer Amsterdam, INGEKOMEN STUKKEN UIT INDIË, Overgekomen brieven en papieren, Overgekomen brieven en papieren uit Indië aan de Heren XVII en de kamer Amsterdam, Overgekomen brieven en papieren uit Indië aan de Heren XVII en de kamer Amsterdam, 1769. Achtste boek: Batavia, achtste deel Inventarisnummer3223, Pagina 152, https://www.openarchieven.nl/transcripties/toon/NL-HaNA_1.04.02_3223_0152 (Bezocht op 13-10-2026).
[4] Ibid.
[5] Ibid., V. Laarman and M. Stoutjesdijk, “‘Many Shall Come From the East and West.’ Baptism Announcements of African and Asian Reformed Christians in the Eighteenth-Century Dutch Republic,” BMGN – Low Countries Historical Review 140:2 (2025), 6-30, 15.
[6] Nationaal Archief – VOC Opvarenden: Maarten Nicolaas Domingo (bezocht op 13-10-2026).
[7] Ibid.
[8] Ibid.
[9] Nationaal Archief – VOC Opvarenden: Lieven Nicolaas Meijbaum (bezocht op 13-10-2026)
[10] R. Costello, Black Salt: Seafarers of African Descent on British Ships (Liverpool, 2012)xvi, 9-13.
[11] Ibid.
[12] Nationaal Archief, Inventaris van het archief van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC), 1602-1795 (1811) Archieftoegang 1.04.02,1792 oktober 30 (bijlagen bij gen. miss.) 1792Archiefnummer 7595, Pagina 100, https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/@7595/file/NL-HaNA_1.04.02_7595_0100 (bezocht op 19-10-2026).
