Jan Willem Kals en zijn “eygenen Jonge”[1]
Jan Willem (Joannes Guiljemus) Kals (1700-1781) is één van de weinige gereformeerde predikanten die kritiek op slavernij combineerde met eigen ervaring in de koloniën.[2] Kals was geboren in Düren (Duitsland), maar ging theologie studeren in Utrecht. Hij wilde graag missionaris worden en meldde zich daarvoor aan bij de Gecommitteerden ad res exteras[3], die hem in 1731 naar Suriname zonden. Zijn tijd in Suriname was tumultueus, en het misbaren begon al op zee, waar Kals’ idealen botsten met de ideeën van de kapitein. Kals pleidooi voor zendingsactiviteiten onder de totslaafgemaakten en de indianen vond ook bepaald geen warm onthaal in de kolonie. Na slechts 21 maanden werd Kals al de kolonie uitgewerkt. In Nederland schreef hij verschillende werken over of naar aanleiding van zijn tijd in Suriname, waarvan het werk met de veelzeggende titel Neerlands hooft- en wortel-sonde (twee delen, 1756 en z.j.) de voornaamste is (zie hieronder).[4] In dat werk is hij vooral kritisch op het gebrek aan zendingsijver van de Nederlandse christenen ten opzichte van de Surinaamse slavenbevolking. De gedachte dat Zwarte mensen niet geschikt zouden zijn voor het christendom, probeert hij met behulp van tegenvoorbeelden te ontkrachten. Hij bespreekt daarom uitgebreid de lotgevallen van de slaafgemaakte vrouw Isabella en de man Trouble. Hij merkt verder op dat hij nog andere voorbeelden zou kunnen noemen van bekeerde Afrikanen, bijvoorbeeld zijn “eygenen Jonge,” zeer waarschijnlijk totslaafgemaakte,[5] Duren. Het is deze Duren waar deze blog nader bij stil wil staan.

Een nieuwe naam
Over Duren weten we praktisch niets. Zelfs zijn naam is hem ontnomen, want de naam Duren is hem vermoedelijk gegeven door Kals als herinnering aan zijn geboorteplaats in Duitsland. Behoorde Duren tot de betaling “in natura” die predikanten kregen in Suriname?[6] Vermoedelijk niet, want dan had Kals Duren niet mogen meenemen naar Nederland. Waarschijnlijk heeft Kals, al zijn kritiek op het slavernijsysteem niettegenstaande, zelf de jongen of man aangekocht en hem – weg bij zijn vertrouwde omgeving en mogelijk familie – mee naar de Republiek genomen.
Een nieuwe meester
In Nederland had Kals een enorm gebrek aan middelen. Hoewel de synode hem vrijpleitte van de aanklachten die in Suriname over Kals waren geformuleerd, kwam het niet vlot tot een reguliere benoeming als predikant bij een Nederlandse gemeente. Kals kon dan ook de kosten voor het onderhoud van Duren niet meer opbrengen en droeg hem over aan prins Van Holstein Beek, toendertijd gouverneur in Den Bosch (Noord-Brabant behoorde tot de katholieke generaliteitslanden en werd door protestantse gouverneurs bestuurd). Deze overgang roept de vraag op in hoeverre Duren zelf een stem had, en wat zijn precieze status was in Nederland. Werd hij behandeld als slaafgemaakte die je gemakkelijk van de ene naar de andere eigenaar kon overdoen? Kreeg Kals wellicht zelfs geld van de prins, voor wie een Zwarte jongen aan zijn hof een mooi “prestigeobject” vormde?
Weer een nieuwe naam
Ondanks het feit dat Kals zo hartgrondig had gepleit voor de zending onder de Zwarte bevolking is hij er kennelijk zelf niet in geslaagd Duren volledig te onderwijzen in het christelijk geloof en te dopen. Het is immers de prins die er voor zorgt dat Duren op 5 januari 1742 gedoopt wordt in de Grote Kerk (de toenmalige naam van de Sint-Jan, zie foto) door professor Clemens. In de Maendelyke Uittreksels, of de Boekzaal der geleerde Waerelt wordt verhaald hoe “onder een grote toevloet van menschen” een “Zwarte uit Angolen, in dienst van zyn Hoogheit de prins van Holstein” gedoopt is.[7] Naast zijn naam (namen) is de informatie dat Duren uit Angola afkomstig zou zijn, de enige biografische informatie die we van hem hebben. Duren ontving na zijn doop de naam Christiaan Steinholt. De voornaam Christiaan werd vaak gegeven aan gedoopte (Zwarte) mannen,[8] maar de achternaam bevat veelzeggende informatie. Steinholt is immers een omdraaiing van de naam Holstein, de achternaam van de nieuwe meester/eigenaar van Duren/Christiaan. Het geven van namen aan slaafgemaakten die vervormingen zijn van de namen van de (vroegere) eigenaar is een fenomeen dat typisch is voor de koloniale slavensamenleving. Krijgen we hiermee ook inzicht hoe de prins (en Kals?) naar Duren keken?

Een nieuw adres
Hoe het verder gaat met Duren/Christiaan weten we niet. Hij staat netjes opgetekend in het Doopboek en Lidmatenregister van de Nederlands Hervormde Kerk te ‘s-Hertogenbosch. Vervolgens vinden we in het Lidmatenregister de vermelding dat hij woonachtig was op de Verwers[s]traat in Den Bosch – in het huis van de prins.[9] Zou hij daar de rest van zijn leven gewoond hebben? En met welke naam zou hij zich het meest geïdentificeerd hebben? De naam die hij kreeg van die recalcitrante dominee: Duren? Of de naam die hij bij zijn doop kreeg: Christiaan? Of toch de naam die hij van zijn ouders ontving, en die nooit in de archieven terecht is gekomen? In de huidige Grote Kerk in Den Bosch staat in ieder geval nog steeds het doopvont waarmee Duren ooit gedoopt is, als stille getuige van een bijzondere geschiedenis (zie de omslagfoto).
Martijn J. Stoutjesdijk is postdoctoraal onderzoeker aan de Protestantse Theologische Universiteit binnen het onderzoeksproject Kerk en Slavernij. Hij is daarnaast leider van het doopproject.
[1] Voor deze blog is gebruik gemaakt van een eerder verschenen wetenschappelijk artikel over Kals: Martijn J. Stoutjesdijk, “Een zwarte stem in een witte tekst. De totslaafgemaakte christen Isabella in het werk van Jan Willem Kals.” Kerk en Theologie 74 (2023): 38-56.
[2] Voor onderstaande biografie van Kals zie in het bijzonder Jan Marinus van der Linden, Jan Willem Kals 1700-1781. Leraar der hervormden, advocaat van indiaan en neger. Kampen: Kok 1987; daarnaast Ursy M. Lichtveld en Jan Voorhoeve, Suriname: Spiegel der vaderlandse kooplieden. Den Haag: Martinus Nijhoff 1980 (tweede druk), 135-150; en Michiel van Kempen, Een geschiedenis van de Surinaamse literatuur. Breda: Uitgeverij De Geus 2003, 1:247-248.
[3] Ad res exteras: “over buitenlandse zaken” – i.e., verantwoordelijk voor het behartigen van de kerkelijke belangen overzee.
[4] In navolging van Lichtveld en Voorhoeve, 137n1, spreek ik over twee delen. Het deel zonder jaartal heeft ook een separate titel (Nuttige en noodige bekeeringe der Heidenen in Suriname en Berbices, enz. enz.).
[5] Zie ook Kals’ opmerking over Duren op pagina II:48, tweede noot.
[6] Zie Martijn J. Stoutjesdijk, “Church Slavery in Dutch Colonial History: Some Explorations and Questions with regard to Suriname.” Church History and Religious Culture 105 (2025): 103-127.
[7] Maendelyke Uittreksels, of de Boekzaal der geleerde Waerelt, januari 1742 (54),86.
[8] Zie bijv. Annemieke van der Vegts project “Hoe heette Christiaan?”, https://www.hoeheettechristiaan.nl/.
[9] Zie ook Van der Linde, Jan Willem Kals, 96-98.
