“In de naam van de Vader, Zoon en de Heilige Geest”. Zo moet het geklonken hebben toen Fortuijn op 16 december 1787 werd gedoopt in de Broerenkerk in Zwolle.[1] Op deze decemberochtend klonken de volgende woorden uit de psalmen als dooptekst, uitgesproken door voorganger Hendrik Aitton:
Zeer heerlijke dingen worden van u gesproken, o stad Gods! Sela. Ik zal Rahab en Babel vermelden, onder degenen, die Mij kennen; ziet, de Filistijn, en de Tyriër, met den Moor, deze is aldaar geboren.[2]
De doop van Fortuijn, die na zijn doop de naam Pieter Fortunus kreeg, was geen gewone doop; deze werd zelfs genoemd in een landelijk tijdschrift voor kerknieuws.[3] Hoe Pieter genoemd werd in deze bronnen verklaart waarom: een moor, uit de Kaap de Goede Hoop.[4] Daarmee was Pieters doop het vermelden waard. Klaarblijkelijk had hij een levensreis achter de rug voor zijn doop in Zwolle. Wie was Pieter Fortunus, en waarom werd hij gedoopt op 16 december 1787 in Zwolle?

Van de Kaap naar Zwolle als tot slaafgemaakte bediende
In de doopsomschrijving staan enkele aanwijzingen waardoor meer informatie over Pieters leven vergaard kan worden. Zo staat er dat hij uit Kaap de Goede Hoop kwam, en dat de getuige bij zijn doop de vrouw Durand-Van Grol was.[5] Wilhelmina Christina Durand-van Grol was de weduwe van Pieter van Grol, die stierf in het jaar 1763 op Batavia in dienst van de VOC.[6] Samen met hun zoon, Gerhardus van Grol, bleef ze nog twintig jaar op Batavia wonen alvorens via de Kaap terug te reizen naar de Republiek der Nederlanden in 1785.[7] Ze registreren met hun familie hun lidmaatschap bij de Broerenkerk te Zwolle in 1786.[8] Op enige manier zijn de weduwe Durand-Van Grol en Pieter Fortunus met elkaar verbonden. De vraag resteert: op welke?
De lange reis van familie Van Grol van Batavia naar de Republiek gaat gepaard met de nodige bureaucratie. In de documenten die de reis betreffen staat een verwijzing die de band tussen familie Van Grol en Pieter Fortunus opheldert. In de notulen van de Raad van Beleid op de Kaap komt het volgende naar voren: ‘aan den met ‘t retourschip Roosenburg repatrieerende oppercoopman van ‘t Casteel te Batavia d’ E Gerhardus van Grol een Slaven Jonge fortuijn en een meid Diana genaamd’.[9] Uit deze notulen in 1785 wordt dus duidelijk dat Pieter Fortunus, toen genaamd Fortuijn, als tot slaafgemaakte van de familie Van Grol naar de Republiek reisde. Naast de nodige duidelijkheid brengt deze beschrijving nieuwe vragen met zich mee. Wie was Diana? Reisden zij mee vanaf Batavia, of waren zij gekocht in de maanden dat het schip waar familie Van Grol mee reisde bij de Kaap lag?[10]
Het leven van Pieter na de doop
Een zekerheid blijft dat Pieter naar Zwolle reisde, daar gedoopt is en lid werd van de Broerenkerk. Hij blijkt volgens het lidmatenregister in de Bloemendalstraat gewoond te hebben, op tien minuten lopen van de Boerenkerk.[11] Dit was een straat voor de meest prestigieuzen uit Zwolle; zo woonde ook Joan Derk van der Capellen tot den Pol, schrijver van het pamflet “Aan het Volk van Nederland” in deze straat.[12] Niet geheel toevallig blijkt Gerhardus van Grol hier in 1792 een huis gekocht te hebben, waarbij het waarschijnlijk is dat hij deze voorheen huurde.[13] De precieze gang van zaken in het dagelijkse leven van huize Van Grol is onduidelijk; het was toendertijd immers verboden om tot slaafgemaakten in bezit te hebben als het geen doorreis betrof. Misschien kreeg Pieter een positie als dienstbode, of werd hij op onofficiële wijze toch als tot slaafgemaakte in huis gehouden.
De onzekerheid over de precieze positie van Pieter in het huishouden van Van Grol verraadt het gebrek aan verdere informatie over het verdere leven van Pieter Fortunus. Na zijn doop ben ik hem niet tegengekomen in verdere archieven. Zo is het niet duidelijk of hij meereisde met de familie Van Grol toen zij rond 1794 naar Amsterdam trokken.[14] Misschien was hij aanwezig bij de begrafenis van Wilhelmina Durand-van Grol, die in 1800 overleed in Amsterdam en begraven werd in Zwolle.[15] Zou hij mee zijn gereisd met Gerhardus van Grol, toen hij voor het resterende deel van zijn leven naar Batavia trok?[16] Bleef hij altijd verbonden aan deze familie, of heeft hij op een punt in zijn leven zijn autoriteit teruggekregen?
Wie was Pieter?
Zo is een deel van het levenspad van Pieter Fortunus te reconstrueren in de archieven: Van een tot slaafgemaakte man op de Kaap naar een doop in december in de Zwolse Broerenkerk. Van Fortuijn naar Pieter Fortunus, wonend in de Bloemendalstraat. Toch zijn er vragen, gaten, en bovenal de constatering: Pieter Fortunus is na een reconstructie slechts te kennen door onderzoek naar de familie Van Grol. Er is geen losstaande, autonome vermelding van zijn persoon te vinden, zijn plek in de geschiedenis is bepaald door hen die van hem bezit maakten. In de reconstructie van zijn levensweg is er geen één keer melding gemaakt van zijn wensen, dromen of ervaringen. Zijn identiteit was verbonden aan anderen. Dit bevestigt de noodzaak van de prangende vraag: Wie was Pieter Fortunus?
Geschreven door Rens van Bruggen, student van de bachelorstudie Comparative European History aan de Radboud Universiteit te Nijmegen. Verbonden aan de PThU en het project ‘Vergeten Dopen’ via een onderzoeksstage.
[1]Maandelyksche uittreksels of Boekzaal der Geleerde Waereld 73 (1787) 702, doop van Pieter Fortunus. Regionaal archief: Collectie Overijssel, Doop-, trouw- en begraafboeken (DTB), de registers van aangegeven lijken, enz. in Zwolle en Zwollerkerspel archieftoegang 0709, Doopboek van de Broerenkerk archiefnummer 719, folionummer 70.
[2] Boekzaal der Geleerde Waereld 73, 702.
[3] Idem.
[4] Idem. Collectie Overijssel, DTB, archiefnummer 719, folionummer 70.
[5] Idem.
[6] Nationaal Archief – VOC Opvarenden: Pieter van Groll uit Zutphen (bezocht op 21-09-2026)
[7] Globalise: Tanap Resources, Tanap Cape of Good Hope Transcriptions, Council of Policy, C168, p.292-326. https://docs.globalise.huygens.knaw.nl/tanap/cape-transcriptions/Council-of-Policy/TKF3_C161-C170/C168_v1.20/#c-168-pp-292-326. Huygens Instituut – The Dutch East India Company’s shipping between the Netherlands and Asia 1595-1795, Details of voyage 8122.1 from Batavia to Goeree (bezocht op 28-09-2026)https://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/98942 .
[8] Collectie Overijssel, Nederlands Hervormde gemeente te Zwolle archieftoegang 1140, inventaris: lidmaatschap 1.1.2.2.1.2, register van lidmaten 1779-1814 archiefnummer 143, folionummer 48.
[9] Globalise: Tanap Resources, Tanap Cape of Good Hope Transcriptions, Council of Policy, C168, p.292-326. https://docs.globalise.huygens.knaw.nl/tanap/cape-transcriptions/Council-of-Policy/TKF3_C161-C170/C168_v1.20/#c-168-pp-292-326.
[10] Huygens Instituut – The Dutch East India Company’s shipping between the Netherlands and Asia 1595-1795, Details of voyage 8122.1 from Batavia to Goeree (bezocht op 28-09-2026)https://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/98942 .
[11] Collectie Overijssel, Nederlands Hervormde gemeente te Zwolle archieftoegang 1140, inventaris: lidmaatschap 1.1.2.2.1.2, register van lidmaten 1779-1814 archiefnummer 143, folionummer 53.
[12] Gemente Zwolle Erfgoed – Woonhuis Joan Derk van der Capellen tot den Pol (bezocht op 21-09-2026) https://www.zwolle.nl/erfgoed/woonhuis-joan-derk-van-der-capellen-tot-den-pol .
[13] Collectie Overrijssel, Stadsbestuur Zwolle, archieven van de opeenvolgende stadsbesturen Archieftoegang 0700, Inventaris: Archief van de Cameraars 2.2.7.2.2.5, 50e penning en collatoraal Archiefnummer 9487, Folionummer 28.
[14] Collectie Overijssel, Nederlands Hervormde gemeente te Zwolle archieftoegang 1140, inventaris: lidmaatschap 1.1.2.2.1.2, register van lidmaten 1779-1814 archiefnummer 143, folionummer 48.
[15] Collectie Overijssel, Doop-, trouw- en begraafboeken, de registers van aangegeven lijken, enz. in Zwolle en Zwollerkerspel, dagtekenende van vóór de invoering van de burgerlijke stand Archieftoegang 0709, Inventaris: Nederduits-gereformeerden 2.1, Begraafboeken van de St. Michaël- of Grotekerk, 1701 – 1811 archiefnummer 745, folionummer 222.
[16] Gerhardus sterft in Batavia na een periode van werk voor de VOC: WIKITREE – Gerhardus van Grol (bezocht op 21-09-2026) https://www.wikitree.com/wiki/Van_Groll-4 .
